Het WeidsWaterWoud

rio negro

Ik heb een heel mooie reis gehad in het regenwoud. Groen, groen, groen en groen. Het is groenig in het oerwoud en het groeit. Het is doodstil en je hoort een blad vallen en dan plots is er een hoop opwinding en je weet niet van wat. Een westerse stedeling weet nooit van wat in het oerwoud. Je weet niet waar de vissen zwemmen, waar de noten vallen of de tapirs drinken. Je moet gewoon bij in de boot stappen en volgen wie voor je loopt. Een geweer hoef je gelukkig niet vast te nemen. Het is immers niet nodig om per ongeluk de gids neer te leggen.

op tocht

boom

op jacht

Ik bevond me op de Rio Maraua naast het enorme reservaat van de Yanomami. De laatste groep der inheemse volkeren van het regenwoud die in contact kwamen met de “beschaving”. Het reservaat is werkelijk enorm en sterkt zich uit tot in Venezuela. Het is gecreëerd in de jaren ’90, officieel om een halt toe te roepen aan de goudzoekers en de vernieling van het regenwoud en ter bescherming van de cultuur en de leefwereld van de Yanomami. Niemand kan het reservaat zomaar in.
Vroeger woonden de Yanomami diep in het woud, maar ze vestigden zich druppelsgewijs aan de rivieren. Voornamelijk daar naartoe gelokt door de missionarissen die geen zin hadden om een missiepost in het midden van de jungle op te zetten. Door nieuwsgierigheid, geschenken en onderlinge vetes zakten een aantal groepen af tot heel dicht tegen Santa Isabel, aan de rand van het reservaat. Bicho Acu is de gemeenschap die aan de rand van het reservaat ligt en die ik kon bezoeken met de aangename bemiddeling van Anne, een francaise die al jaren in de regio woont, Octavio, Yanomami en haar vriend, en Casiano, Yanomami en mijn excellente en aangename gids gedurende mijn verblijf. Alledrie wonen ze in Bicho Acu.

De Yanomami leefden vroeger nomadisch in groepen van een aantal families in het oerwoud, waarbij ze om de zoveel tijd een nieuwe nederzetting opbouwden. Een nederzetting in een cirkel, een soort afdak met in het midden een open plaats. Ze leefden tot voor kort (twee generaties geleden) uitsluitend als jagers-verzamelaars. Het is nog maar recent, sinds ze aan de rivieren wonen, dat ze volop zijn beginnen vissen. Voor de rest hebben ze nu ook een aantal maniokplantages.
De Yanomami snuiven nog steeds Parica, het geestverruimende gruis van de vrucht van een boom of de schors van een andere boom. Het wordt krachtig in je neus geblazen en het pikt en je ogen tranen en je gaat ervan hallucineren bij grotere hoeveelheden. Je gaat er, naar het schijnt, een andere wereld zien, bevolkt door geesten. Zeggen ze. Soms rent er iemand, na snuiven, zomaar wildverloren het woud in om er zich letterlijk en figuurlijk te verliezen. Zei men me. Maar tegenwoordig neemt de destructievere drugs alcohol meer en meer terrein in, alhoewel de Yanomami officieel niet mogen drinken. Maar ja, verboden vruchten smaken veel beter dan de andere vruchten. Maar dat alcohol desastreus is voor vele inheemse volkeren heb ik in Centraal-Amerika duidelijk gezien.
Ik nam maar een beetje van die Parica, door Octavio in elk van mijn neusgaten geblazen. Even een licht gevoel in mijn hoofd, dat was alles. Maar ik wou dan ook maar een heel klein beetje. Casiano daarentegen nam vele handenvol die hem een tijdje “onklaar” maakten.

bicho açu

parica

Reservaten poetsen het imago van Brazilië op voor binnen- en buitenlandse strijders voor het regenwoud, de linkerlong van planeet aarde, en de rechten van de inheemse volkeren. Maar er horen wel wat kanttekeningen bij. De Yanomami zijn geen “eigenaars” van het reservaat. Ze hebben het “vruchtgebruik van de oppervlakte”. Alles wat eronder zit is en blijft eigendom van de Braziliaanse staat. En er zit heel veel onder. Voor Brazilië is het een stevige appel voor de dorst. Daarenboven kunnen door het afdwingen van het reservaat de individuele goudzoekers geweerd worden, waardoor de rijke reserves aanwezig blijven. En net zoals Mexico ook enorme stukken grond aan een klein groepje indigenas toevertrouwde, schenkt zo’n overeenkomst aan de Braziliaanse staat een makkelijke taart om later aan te snijden. Ze moeten immers enkel onderhandelen met een groep indigenas waarvan ze de cultuur zo goed beschermen dat die grotendeels ongeletterd of onwetend blijven. De Yanomami mogen immers het reservaat niet uit zonder speciale toestemming en worden dus opgesloten als kostbare kasplantjes. Hun gronden worden een beetje hun gevangenis in een wereld die ze niet beter mogen leren kennen. En dat dit een volkomen paternalistische houding is, behoeft geen verdere uitleg. Alsof cultuur stilstand en isolatie zou zijn en negatie van ieder contact en uitwisseling.
De Braziliaanse NGO die zich bezig houdt met de Yanomami zou spijtig genoeg geen projecten hebben om de Yanomami weerbaarder te maken ten overstaan van toekomstige problemen. Hun fondsen worden, volgens Casiano en Octavio, vooral vertaald in eigen werkingskosten en de bouw van een grotere zetel in Santa Isabel.

meisje

haraku

Wat dan weer wel toegestaan is, is een economische hulp (bijvoorbeeld van een kandidaat net voor de verkiezingen), waarbij de Yanomami steeds afhankelijker worden van giften en hun vroegere solidaire samenlevingsverbanden verdwijnen. Men droomt van een televisie en maakt indruk op elkaar met bijvoorbeeld horloges. Maar wie heeft er nu een klok nodig om te gaan vissen? Moesten ze nu nog tenminste langer kunnen studeren… Cynische situatie.
En in de dorpen verder van Santa Isabel wordt een gevangen tapir nog altijd verdeeld onder alle bewoners, terwijl de jagers van Bicho Acu het vlees van de tapir gaan verkopen in Santa Isabel en het geld voor zichzelf houden en uitgeven aan luxe-producten.

uitzicht

waterval

vissen

De tijd die ik met Octavio, Casiano en Anne doorbracht, was heel leerrijk en aangenaam. En het oerwoud is adembenemend. Na enkele dagen had ik al het gevoel dat Manaus vijf melkwegstelsels verder lag, om van België nog maar te zwijgen.
Ik heb ook een piranha gevangen, dat kan ik niet verzwijgen. Je moet een kleinere gevangen vis aan een grote haak hangen en die zo ver mogelijk vanop een of andere steen in de rivier in een stroomversnelling smijten en dan de lijn weer naar je toetrekken. En opnieuw en nog eens. Als er piranha zit, zal die vroeg of laat bijten. Nooit gedacht dat ik dat nog eens zou doen. Heel lekkere vis.

piranha en haraku

laguna

vreemd huis

eten

Hier en daar in de jungle zijn resten van koloniale bouwwerken te vinden, al dan niet gretig overwoekerd door het groen. Hieronder een toren aan de Rio Negro die ooit als controlepost zou gediend hebben voor de rubbervrachten. Vroeger was rubber het belangrijkste exportproduct van Brazilië. Tot de Engelsen zaden van de rubberboom konden buitensmokkelen en succesvolle plantages begonnen in Maleisië. De rijkdom van het Braziliaanse rubber storte in elkaar en de Portugese handelaars moesten zich op andere zaken toeleggen.
We bezochten ook een eiland waarop een leeg oud koloniaal huis staat en achterin tussen de bomen ligt een eenzaam scheefgezakt graf. Deze Portugees woonde er alleen en zijn resten liggen er alleen. Er was tijdens ons bezoek een opzichter van het eiland en het huis aanwezig (dat blijkbaar beschouwd wordt als cultureel erfgoed) die ons vertelde dat ‘s nachts, als hij in zijn huisje verderop in zijn bed ligt, de geest van de handelaar weer in het koloniale huis rondzwerft. En dat je dan het geld hoort klinken, zijn verzamelde geld dat hij elke nacht verbeten opnieuw telt. Klingkling, klingkling.

overwoekerde portugezen

En in het regenwoud, op de zwijgzame Rio Negro, zie je alles dubbel, zoals die dubbelgevouwen verfpapieren uit de papschool, maar dan in het adembenemende echt.

spiegel3

spiegel1

spiegel2

Tijdens langere gesprekken, moest ik horen dat de grootvader van Octavio, een Yanomami, en de vader van Tomais, een caboclo, elkaar nog bloedig bevochten hebben met wederzijdse wraakacties. Hun kinderen gaan nu al samen vissen, maar het zijn de caboclos die op langere termijn de strijd gewonnen hebben. Ze kijken dikwijls neer op de inheemse volkeren (zoals de blanken op hun beurt neerkijken op de caboclos), en langzaam maar zeker wordt de kennis van deze laatsten hun leefwereld vervangen door televisie en alcohol.

Ik hoop dat de Yanomami zich ooit zullen kunnen verenigen, zoals de inheemse volkeren in Mexico, Guatemala en Honduras dat doen in hun strijd tegen wilde mijnbouw en de diefstal van hun gronden.

strand

avond

Comments are closed.